Het personeelstekort in de ouderenzorg is een groeiend probleem voor zowel medewerker als cliënt. Ook bij een zorggroep voor ouderen met dementie in Ermelo is dit het geval. Zorgverleners van deze groep merken dat ze cruciale taken tijdens hun diensten in mindere mate kunnen vullen. ‘We hebben weinig tijd om onze cliënten écht te leren kennen.’
De werkdag begint wanneer de zon nog niet verschenen is. Een stuk of tien zorgverleners verzamelen in de algemene ruimte en het geluid van gelach, gapen en kletsen krijgt de boventoon. Verbaasde gezichten verschijnen wanneer de nachtdienst de aandacht vraagt en verteld dat het rustig is gebleven op groep tien en twaalf. Nadat de koffie op is, vertrekt iedereen naar de groep die hen toegewezen is.
Ouderenzorg
De vergrijzing neemt toe, wat betekent dat de ouderenzorg steeds meer belast wordt. Uit een onderzoek in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) is gebleken dat het tekort aan zorgpersoneel in 2031 oploopt naar 135.000 werknemers. Vooral bij ziekenhuizen en verpleeghuizen zal dit voelbaar zijn. Janny, zorgverlener voor ouderen met dementie in Ermelo, merkt dit ook op. Door het tekort aan personeel gebeurt het helaas vaak dat ze belangrijke taken even moeten laten liggen. ‘Vooral de aandacht is cruciaal bij personeelstekort, met name in het begeleiden van onbegrepen gedrag. Het secuur omgaan met deze uitdaging vergt tijd, en daar ligt vaak het struikelblok. Specifieke taken zoals schoonmaken en wandelen met bewoners blijven daardoor regelmatig onvervuld.’
De liftdeuren glijden open op groep tien en twaalf en het eerste wat opvalt is een foto van een man die net overleden is. ‘Dat vinden wij allemaal erg verdrietig,’ vertellen zorgverleners Janny en haar collega. Naast de foto ligt een boekje waar iedereen zijn of haar steunbetuiging kan achterlaten. In de volgende gang beweegt een oudere vrouw in haar pyjama langs de deuren. Het geluid van gebrabbel en vruchteloze pogingen om gesloten deuren te openen vullen de ruimte. ‘Dit is een hele lieve vrouw, maar ze praat altijd veel tegen haarzelf,’ waarschuwt Janny. ‘Goedemorgen’ is wat de zorgverleners zeggen wanneer ze de deuren openen.
Janny pakt meteen medicijnen voor een client en mixt dat met een beetje vla. Ondertussen neemt haar collega de zorg op zich voor de dwalende mevrouw op de gang, waarbij ze haar wast en omkleedt. Deze samenwerking loopt heel geleidelijk. De kamer waar Janny vervolgens naartoe gaat, voelt koel aan. ‘Slaap hierna maar gewoon weer door hoor,’ zegt ze wanneer ze de medicijnen toereikt. Plotseling doet zich een onverwacht geluid voor in de deuropening. ‘Ik hoorde stemmen hier, dus ik ben even gaan kijken wat er aan de hand was.’ Zegt de aangeklede vrouw lachend met kleding die ze blijkbaar de dag daarvoor ook droeg. ‘We zijn even medicijnen aan het geven,’ zegt Janny, ‘we komen zo bij je.’
Benadering
Vooral in de ochtend blijkt het druk te zijn in de ouderenzorg. ‘Vandaag liep het gelukkig erg soepel, maar het komt ook wel eens voor dat iedereen op hetzelfde moment wakker wordt en als je dan alleen op de groep staat is dat erg lastig.’ Bij de zorg voor mensen met dementie is het van belang dat je ze rustig benaderd. ‘Soms betrap ik mijzelf er op dat ik lange zinnen gebruik bij de cliënten,’ vertelt Janny ‘maar omdat ze cognitief in meer of mindere mate beperkt zijn, kan ik de zinnen beter zo kort en duidelijk mogelijk maken.
Gedragingen zoals onrust, rusteloosheid, agressie en herhaaldelijk en veranderend luid praten kunnen signalen zijn van niet vervulde behoeften bij mensen met dementie. ‘Het is heel belangrijk om geduldig, begripvol en flexibel te zijn als je met mensen met dementie omgaat. Concentreer je op het begrijpen van hun persoonlijke behoeften en pas je manier van praten aan, zodat het past bij hoe zij dingen begrijpen en uitdrukken.’ Moyle et al. (2008)
De hele dag door mogen de cliënten in principe zelf kiezen wat ze binnenshuis gaan doen. De éen gaat op zijn vertrouwde plek bij het raam zitten, en de ander blijft uren aan tafel voor zich uit turen. Overal in de kamer staan geparkeerde rollators. De dwalende vrouw van eerder op de dag heeft een pop gekregen waarvan ze overtuigd is dat het haar eigen kind is. Ze praat tegen de pop en geeft kusjes op het hoofd. Anderen lopen voortdurend rond alsof ze in het park aan het wandelen zijn. Sommigen zelfs hand in hand. Een vrouw die pas net in het huis woont, loopt vol verwarring en paniek vanuit haar ogen naar een van de zorgverleners toe. Ze is op zoek naar de uitgang maar kan de deur niet vinden. Samen lopen ze een rondje over de gang, waar het de zorgverlener weer lukt om haar rustig te krijgen. Het liefste zouden de zorgverleners buiten een rondje willen lopen, of even samen puzzelen aan tafel. Maar helaas hebben ze daar geen tijd voor.
Dan is er ook nog het mysterie van het kunstgebit. Bij het wakker maken van de desbetreffende man, meldde hij ons dat hij zijn ondergebit mist, en geen idee heeft waar die zou moeten liggen. Ook de zorgverleners waren verbaasd en hadden niks gehoord of mee gekregen dat het kunstgebit kwijt zou zijn. Om verwarring bij de meneer te voorkomen, vertelde ze dat zijn kunstgebit even naar de tandarts was, maar snel weer terug zou komen. ‘Hij krijgt even een APK keuring,’ grapte Janny. Dat er iets mist op de afdeling gebeurt wel vaker. ‘Meestal blijft het bij een shampoofles.’
Achterliggende taken
Ondanks de soepele ochtend, ontstaat er een haastige sfeer in de middag. Zorgverleners zoeken elkaar op voor vragen en pakken achterliggende taken op. Zelfs tijdens het halfuurtje lunch is Janny bezig met een mailtje schrijven op haar telefoon. Voor sommige dementerende ouderen komt familie langs. Twee vrouwen zitten nog altijd op dezelfde plek als tijdens het ontbijt. De ene met een pop in haar handen terwijl de ander continu turend vooruit aan het kijken is terwijl ze met haar voeten heen en weer beweegt. Dit zijn de momenten dat de zorgverleners juist hun aandacht willen richten op deze kwetsbare mensen. Maar helaas moeten ze in hun werk ook keuzes maken. Soms is het lastig om de achterliggende taken of het schoonmaken van de kamers te laten liggen, en gewoon aan te schuiven aan tafel met een puzzel en een gezellig praatje maken met de cliënten. ‘Toch is dat soms wel een keuze die ik maak,’ zegt Janny. ‘Dan ben ik er liever voor hen.’
Verbetering
Om de werkomstandigheden in de zorg te verbeteren, is het van belang dat er meer personeel komt. Gelukkig zijn ze in Ermelo al richting de goede weg. ‘Er is een tijdje terug een nieuwe manager aangenomen die er in slaagde om veel personeel aan te nemen. We moeten nu zelfs schuiven op de afdeling om elders tekorten op te vangen.’ Ook werken ze veel samen met zzp’ers. ‘Het enige nadeel hiervan is dat ze de cliënten niet goed kennen.’ Iets wat voor deze dementerende mensen juist zo belangrijk is. ‘Gelukkig hebben we zzp’ers ook al steeds minder nodig.’
Toch moet het aantrekkelijker worden om in de ouderenzorg te (blijven) werken. Dit houdt onder andere in dat werknemers een verbeterd salaris ontvangen. Bovendien is het noodzakelijk om het personeel extra training te geven voor specifieke zorgbehoeften, zoals bijvoorbeeld dementie. ‘Een alternatieve benadering om het tekort aan personeel aan te pakken, is het werven van zorgmedewerkers uit het buitenland. Het aantrekken van bijvoorbeeld Poolse medewerkers is een niet-alledaagse aanpak die in Nederland effectief kan zijn.’ Aldus de branchevereniging van zorgorganisaties ActiZ ‘De taalbarrière is nog wel een belemmering, maar qua opleiding zitten ze goed.’
Erkenning
Janny hoopt op meer erkenning voor het belang van zorg voor ouderen. ‘Het is een dankbaar vak, maar het verdient meer waardering en aandacht, vooral in tijden van tekorten. Ik hoop dat beleidsmakers dit begrijpen en investeren in de zorg, zodat we de kwaliteit kunnen blijven bieden die onze bewoners verdienen.’